Hoe lang nog Salzburg Mozartstad?
Luvavum - zo staat de Romeinse naam van het huidige Salzburg > genoteerd. Wie Luvavum > zei, had het niet over de stad van de latere zoutheren, van Mozart, van de vesting Hohensalzburg. Dat zout in de directe omgeving werd pas later een economisch dingetje. Met de winning van zout > ging de stadsnaam 'Salzburg' ineens echt passen. Namen komen, namen gaan. Dat geldt ook voor een illustere bewoner van Salzburg. Onder zijn doopnaam herkent bijna niemand hem, ook al heeft die straatlengte: Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus van Hohenheim. Maar de naam die deze vroege intellectueel zichzelf aanmat, die klinkt veel bekender in de oren: Paracelsus >.
De geleerdheid ligt op straat
Lang heeft de grote medicus Paracelsus niet in Salzburg gewoond. Allereerst een jaartje. Hij pende er rond 1525 zijn eerste theologische geschriften. Als dokter, inderdaad. Paracelsus ademde de geleerdheid in die hij onderweg tegenkwam. Hoewel hij in het Italiaanse Ferrara een doktersbul zou hebben behaald, was Paracelsus wars van universiteiten. Hij veroverde zijn kennis niet in de collegebanken, maar tijdens zijn reizen. In een tijd waarin nog geen sprake kon zijn van chemie, beriep hij zich op het enige dat wel chemische processen probeerde te verklaren, de alchemie. Terwijl het vak medicijnen voor veel geleerden in de 16e eeuw een verplicht nummertje was naar de Klassieken toe, > koppelde Paracelsus de medische kennis van weleer aan plaatselijke remedies en de receptuur van kruidenvrouwtjes. In een tijd waarin astronomie nog in de kinderschoentjes stond, toffelde hij rond met astrologische kennis. Paracelsus had het niet zo op universiteiten. Schrijnend voor hem dat Salzburg nu studenten verwelkomt op haar 'Paracelcus Medizinische Privatuniversität'. >
Tovenaar in medicamenten
Door onlusten verliet Paracelsus Salzburg. Hij reisde door Centraal Europa, her en der zieken op de been helpend en zijn kennis plaveiend in tal van geschriften. Aan hem kleeft nu nog altijd de term 'magiër'. > Zelf zag hij zijn kennis berusten op de vier pijlers van de geneeskunde: filosofie, astronomie, alchemie en ethiek >. De goede man vond uiteindelijk in 1541 rust in Salzburg, bijgezet op het Sebastiansfriedhof. > Twee eeuwen later werd daar voor hem een grafmonument > omhoog gezet, een obelisk op een sokkel. In stram Latijn wordt hem postuum toegedicht hoe zijn medicinale kunst- en vliegwerk ongemak kon verhelpen zoals jicht, lepra en waterzucht.
Een nieuwe schutsheer voor Salzburg
Wie Salzburg zegt, zegt Mozart. Een vrolijker vertolking van het muzikale Salzburg is er eigenlijk niet. Of het moet de familie Von Trapp > zijn die 'The Sound of Music' > naar een absolute klassieker kirde. Salzburg heeft ereburgertitels geprikt op de componist Richard Strauss, op Herbert von Karajan en August Pott, die allemaal de notenbalken volgeregen kregen. Salzburg lijkt zo te hebben gekozen voor muziek als stadsimago en voor Mozart als de grote voorman. Maar eigenlijk zou de wonderdokter Paracelsus wel wat meer in het voetlicht mogen gezet. Paracelsus > kan het imago van Salzburg namelijk beter spiegelen dan Mozart doet.
De uitgestotenen
Waarom Paracelsus en niet Mozart als dé verpersoonlijking van Salzburg? Als het enige echte kopstuk? Mozart was een wonderkind en wonderen zitten nu eenmaal niet echt in het DNA van Salzburg. De rijkdom van de Oostenrijkse stad was beslist geen wonder maar het gevolg van tastbare economie, namelijk de zouthandel. Paracelsus was een uitgestotene. Zo werd hij verbannen uit Bazel > waar hij als hoogleraar was aangesteld en daarop onmin kreeg met het academische establishment. Salzburg heeft een traditie van verbannen die maar voort blijft duren, zo blijkt ook uit de vrij recente verbanning van twee Ajaxvoetballers (2012). Dat zijn er dan slechts twee maar in 1731 werden duizenden uit de stad verstoten > omdat ze het protestantse geloof aanhingen.
Twee heren en hun tijdsgewrichten
Leg de twee roemruchte Salzburgers dan eens op de weegschaal van moedertje tijd. Eerst Paracelsus. Hoe lag Salzburg er in de eerste helft van de 16e eeuw bij? Luther had de geloofskwestie op drift gekregen. En de vele nieuwe protestanten van de stad werden vervolgens rücksichtslos de stad uit gebonjourd. Dit leidde tot een enorme boerenopstand en spil in het geschil leek ene Paracelsus te zijn. En hoe was het stadsbeeld ten tijde van Mozart? Echt niet een refreintje met de Zauberflöte > waard. Want in Mozarts tijd was Salzburg in de ban van de heksenvervolgingen, > de zogenaamde Zauberbubenprozesse. Daarmee wint Paracelsus want hij voedde ooit een politiek snelvuur in de stad terwijl Mozart slechts passief getuige was van bijgeloof.
Aan de zaterdagstraatbar
Ruimtes voor historische sterren, vol van historisch gesternte (Hohensalzburg)
De Familie Von Trapp, nooit de mond gesnoerd maar op dit marionettenplatform wel alle andere anatomische delen aangelijnd
Priemende torentjes van de Erzabtei Sankt Peter in het decor van de Festung Hohensalzburg
Ertsgangen en wandelgangen
En dan het (mes)puntje van het zout. > Zoals bekend Salzburgs economische snelweg naar de pracht en praal van de barokstad. Salzburg en zout zijn een in elkaar gegroeide tweeling. En zout en mijnen horen ook bij elkaar. De mijngangen van het nabije Hallein > passen bij de jonge Paracelsus die vanuit de mijnbouw zijn kennis over goud, kwikzilver, aluin en kopersulfaat opdeed. Mozarts gangen waren eerder van papier: de wandelgangen van het notenschrift met enkel kwikzilver in het metrum.
De kraan wijdopen voor Paracelsus
Dan het water in Salzburg. Voor Mozart druppelt dat enkel na in zijn doopvont, te vinden in de kathedraal. Paracelsus dan... die heeft veel meer water nagelaten. Bijvoorbeeld in het Paracelsus Bad & Kurhaus. > In feite is heel Salzburg doordrenkt van de straatprofessor. Want op Paracelsus' uitspraak "Bier ist eine wahrhaft göttliche Medizin" wordt tegenwoordig in Salzburg geproost met een fluwelen pintje Stiegel-Paracelsus-Bio-Zwickl. > Mozart staat daarentegen bijna droog in de stad en komt niet verder dan toeristisch uitgemolken Mozartballetjes. >
Op de kaart gezet
De plattegrond van Salzburg meldt ook al dat in feite Paracelsus centraal staat en Mozart naar de periferie van de stad is geschoven. De Paracelsusstraße ligt namelijk hartje stad, tussen station en Kapuzinerberg. > En voor de Mozartstraße moet je uitwijken naar de buitenrand van Salzburg (Bad Reichenhall) waar de componistenstraat een veel kleiner station verbindt met het niet bijster aansprekende Karlspark. Ook cartografisch is Paracelsus dus dé man.
Toch hebben Mozart en Paracelsus ook iets gemeen. De dood. Hun overlijden is in raadselen gehuld. De reden van Paracelsus' ziekbed blijft een vraagteken. En Mozart? Ook zo'n sterfgeval vol vraagtekens. > Tyfus? Moord? Reuma? De echte doodsoorzaak is eigenlijk niet meer vast te stellen. Bij leven en welzijn hield de dood Paracelcus overigens wel degelijk bezig... >
Om met de volgende geste af te sluiten: Salzburg Mozartstad kan beter hertiteld als Salzburg Paracelsusstad. Of in dood Latijn: oppidum medicus.
Gjelt de Graaf
