Ջուրը՝ որպես կյանքի հոմանիշ․ «լաբորատորիայից ներս» ջրօգտագործման մշակույթի ուսումնասիրություն է

Ռոմանը բացատրում է երկու տարբեր կենսաձեւեր վարող մարդկային հասարակությունների կարիքը ջրի հանդեպ․ եթե մարդիկ նստակյաց են եւ արտադրական ծավալների բուսաբուծական տնտեսություն ունեն, ապա ջրի հարցը նրանց համար կենսական է, իսկ եթե քոչվոր են եւ անասնաբուծությամբ են զբաղվում, ապա ջրի մեծ ծավալները էական չեն։ Այս տրամաբանությամբ Հայաստանում կամ ընդհանրապես աշխարհում հին բնակավայրերը դիտարկելու դեպքում, ըստ նրա, կնկատենք, որ գրեթե բոլորը տեղակայված են ջրի մոտ։ Ըստ այդմ, մեր՝ որպես նստակյաց հասարակության, որպես էթնիկ միավորի եւ ժողովրդի ձեւավորման հարցում ջուրը որոշիչ է եղել՝ սկսած դեռ նախապատմական ժամանակներից։

Ուստի այսօր թեմայի արդիականությունը, ըստ խմբի ղեկավարի, անվիճելի է մի կողմից մշակութապահպան, մյուս կողմից ջրային ռեսուրսների ճիշտ կառավարման տեսանկյունից․ «Մերօրյա գլոբալ ջերմացումը բերում է նրան, որ ջրային ռեսուրսները անընդհատ կրճատվում են, հսկայական տարածքներ ողջ մոլորակում չորանում են, սա էկոլոգիական ճգնաժամ է, որի առաջ կանգնած են շատ երկրներ, մեր երկիրն էլ, ցավոք, չի շրջանցել դա, բայց մենք հաջողակ ենք այն առումով, որ լեռնային երկիր լինելով՝ ունենք ջրի որոշակի պաշարներ, ուղղակի պետք է դրանք ճիշտ պահպանել եւ ճիշտ կառավարել, իսկ կառավարումը միայն բնագիտական գիտելիքով իրատեսական չէ, որովհետեւ այդ պաշարներն օգտագործողները առաջին հերթին մարդիկ են, ուստի պետք է հասկանալ՝ նրանք ինչ սկզբունքներով են այն օգտագործում, ինչ ավանդույթներ, ինչ հավատալիքներ, ինչ նախապաշարմունքներ ունեն ջրի հետ կապված, եւ ջրօգտագործման մշակույթի մասին այդ գիտելիքը հասանելի դարձնել ջրային ռեսուրսների կառավարմամբ զբաղվող վարչական օղակներին,- ասում է Ռոման Հովսեփյանը՝ հավելելով, որ ծրագրի շրջանակում նախատեսվում է համագործակցություն միջազգային գործընկերների, նաեւ այլ մասնագետների՝ ջրաբանների, երկրաբանների, քարտեզագետների հետ։ Կատարված հետազոտությունները վերջում ամփոփվելու են առանձին գրքերով՝ հայերենով եւ անգլերենով։

Ուսումնասիրության ընթացքում Հասմիկը մեծ տեղ է հատկացրել ջրանցքին առնչվող շինարարական զոհերի թեմային, որոնց մասին պաշտոնական աղբյուրները լռել են․ «Ես ուսումնասիրել եմ 20-րդ դարի առաջին երեսնամյակի պարբերական մամուլը («Մարտակոչ», «Խորհրդային Հայաստան» եւ այլն), որտեղ ամեն համարի մեջ Շիրջրանցքը գովերգող մի բան գրված է, բայց զոհերի մասին որեւէ հոդված չկա, միայն «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթի 1924 թ․ 94-րդ համարում առկա է հետեւյալ գրառումը․ «Մարդկանց վնասվելու, դժբախտ դեպքերի քանակի տեսանկյունից թունելը գուցե առաջին տեղը բռնի քչության տեսանկյունից․ նախ, աշխատանքային վայրում ոչ մի մահվան դեպք չի պատահել, ճիշտ է, եղել է պայթյունից առաջացած միայն մի մահվան դեպք, բայց ոչ աշխատանքային վայրում»։ Սակայն ես, ծնունդով Շիրակից լինելով, մանկությունից լսել եմ տարբեր զրույցներ, երբ, օրինակ, ասում էին՝ գիտե՞ս՝ Ցոլոյի Սաքոն, որ խեղճ է, փող է հավաքում, ինչի՞ է էդպես․ դա դեռ պապից է գալիս․ խեղճը մնաց կանալի ջրի տակ, խեղդվեց, ու նրանց ընտանիքը դարվանը դառավ, այսինքն՝ ամեն ինչ շուռ եկավ գլխիվայր»։

Այստեսակ պատմությունները Հասմիկին մղել են բանահավաքչության, եւ անձամբ գրի առած զրույցների արդյունքում նա վեր է հանել որոշ տեղեկություններ այդ զոհերի մասին։ Ըստ դրանց՝ 1926 թ․ գարնանը՝ թունելների մաքրման աշխատանքների ժամանակ սառցաբեկորները կոտրելիս, ջրի մեծ հոսք է եղել, եւ շինարարների մեծ մասը մնացել է ջրի տակ։ Միհրան անունով մի բանվորի օգնությամբ, որը լողալ է իմացել, շատերը փրկվել են, 6-ը՝ զոհվել․ նրանցից 4-ը՝ Վահրամաբերդ, 2-ը՝ Կապս գյուղերից։ Կապս գյուղի զոհերի անունները Հասմիկին ճշտել դեռ չի հաջողվել, իսկ Վահրամաբերդի զոհերին նա նույնականացրել է․ Հարությունյան Մինաս (մնացել է փլուզման տակ), Ավոյան Աղասի (մնացել է փլուզման տակ), Մկրտչյան Մկրտիչ (խեղդվել է), Հարությունյան Գարեն (խեղդվել է)։

Հասմիկն ընդգծում է՝ ուրախալին այն է, որ արխիվային նյութը հետագայում լրացնում է իր հավաքագրած բանահյուսական նմուշները․ արխիվում աշխատելիս նա մի պայմանագիր է գտել՝ կնքված ջրանցքը կառուցող ընկերության եւ պետական մարմնի միջեւ, որի կետերից երկուսը եղել են հնարավոր վնասների եւ առողջապահական փոխհատուցումների մասին։ Դրանցով, ի թիվս այլնի, սահմանվել է, որ զոհերի ընտանիքները ազատվում են խմելու եւ ոռոգման ջրերի հարկերից, ինչը գործել է մինչեւ ԽՍՀՄ փլուզումը։

Անին նկարագրում է՝ հայտնաբերված գտածոները մոտ 2 մ բարձրությամբ, մշակված քարե քանդակներ են․ մեկը՝ ձկնակերպ (առաջին լուսանկարում՝ ձախից առաջինը), մյուսը՝ մարդաձկնացլակերպ (առաջին լուսանկարում՝ ձախից երկրորդը)։ Ուշագրավ է հատկապես երկրորդը, որը, ըստ Անիի, տարածաշրջանում նմանը չունի իր մոնումենտալության առումով․ դրա վրա տեսանելի են մարդկային աչքեր, քիթ, բերան, իսկ բերանի ներքեւում՝ մորուքանման մի պատկեր, որն էլ հենց մտածմունքների տեղիք է տալիս։ Բանն այն է, որ մարդկային մորուքից բացի այն հիշեցնում է ե՛ւ վիշապաքարերին հատուկ ցլապատկեր (վիշապաքարերը, ինչպես հայտնի է, ջրի պաշտամունքին հարող քարե կոթողներ են, որ լինում են ձկնակերպ, ցլակերպ եւ ձկնացլակերպ), ե՛ւ ըստ հնագետների առաջ քաշած վարկածի՝ իր վրա կրում է հեռավոր միջագետքյան՝ իմաստության, ստորգետնյա ջրերի և աղբյուրների Էա աստծո պատկերագրության ազդեցությունը․ «Արձանի ձեւաբանական հատկանիշները միացնելով՝ կարող ենք ենթադրել, որ այն մի խառնէակ է, որում համադրվել են ցլապատկերը, ձկնաձեւ իրանը, մարդակերպ դիմագծերը՝ ներկայացնելով` «ձուկ-մարդ» աստվածությանը»,- ասում է Անին։

Շարունակելով պեղումները, որոնց, ի դեպ, տեղի դպրոցականներն էլ են կամավոր մասնակցել եւ օգնել, արշավական խումբը հայտնաբերել է նաեւ երրորդ կոթողը, որ նույնպես ձկնակերպ է, ունի մշակված պոչ: Նույն տեղանքում հայտնաբերվել են նաեւ տարբեր ժամանակաշրջանների խեցեղեն բեկորներ, տարբեր չափերի քարեր, մարդկային եւ կենդանական մնացորդներ։

Հնագետի խոսքով՝ հայտնաբերված քարե կոթողները ակնհայտորեն իրենց միջավայրում չէին, կարծես այդտեղ բերված եւ թաքցված լինեին, ուստի իրենք չունեն այն համալիրը, որտեղ դրանք կանգնեցված են եղել, եւ չեն կարող ամբողջությամբ վերականգնել այդ կոթողների իմաստային նշանակությունը։ Այնուհանդերձ, ըստ Անիի, դրանք կարծես վիշապաքարերի, այսպես ասած, «իրավահաջորդը» լինեն, որ երկաթի դարում նորովի են դրսեւորվել։

Հնագետները հետախուզական մի փոսորակ էլ են արել՝ պարզելով, որ դրանցից 5-6 մետր հեռավորության վրա դամբարաններ կան, որոնցից մեկը՝ մ․թ․ա․ 6-5-րդ դարերի։ Ըստ Անիի՝ դեռ պարզ չէ՝ քարե կոթողների եւ դամբարանի միջեւ որեւէ կապ կա՞ արդյոք, թե՞ ոչ․ «Հնագետ Ստեփան Եսայանը, որ հայտնաբերել է այդ տարածքի 9 կոթողներից առաջինը (եւս 1-ի մասին լսել են, սակայն այն պահպանված չէ), գրել է, որ այն հավանաբար կանգնած է եղել երբեմնի դամբարանի վրա։ Թե ինչու է այդպես կարծում, չի մանրամասնել, բայց երեւի թե նա էլ է տարածքը ուսումնասիրել եւ կոթողը դամբարանի մոտ գտել»,- պատմում է Անին՝ հավելելով, որ դամբարանի տարածքի գտածոներն այժմ Ինստիտուտի լաբորատոր մշակման բաժնում են։

Նմանօրինակ ջրամբարի կառուցումը, ըստ հնագետի, շատ սիմվոլիկ է եղել Սովետական իշխանությունների համար, որոնց գաղափարախոսությունն էր ժողովուրդների բարեկամությունը (ջրամբարի բացումը ԽՍՀՄ 60-րդ տարեդարձի առիթով է եղել): Սակայն տարիների հետ երբեմնի բարեկամական սիմվոլիզմ ունեցող ջրամբարը փոխել է իր նշանակությունը՝ անմասն չմնալով սահմանային սրացումներից։ 1990-ականների հայ-ադրբեջանական պատերազմից հետո խողովակաշարերը վնասվել են, եւ ի սկզբանե 23 գյուղ ոռոգող ջրամբարից այժմ միայն Բերքաբերի մերձակա մի քանի տնտեսություն է կարողանում օգտվել․ մյուսների համար այն դարձել է սոսկ ձկնորսության վայր։ Անին ասում է՝ 2017 թ․-ին բնակիչները ջրամբարի մոտ դեղձի այգի են հիմնել՝ անվանելով այն «Խաղաղության այգի»։ Այգու բերքը արտահանում են աշխարհի տարբեր երկրներ՝ նշելով, որ դրանք «Խաղաղության այգու» պտուղներն են։

Ի դեպ, երբ ջրամբարի շինարարության ժամանակ փորումներ են արվել, հայտնաբերվել են վաղբրոնզեդարյան գտածոներ, որոնք առիթ են հանդիսացել հետագա բազմամյա պեղումների։ Ի վերջո, գյուղի բնակիչներից մեկի՝ գրող, հրապարակախոս Նորայր Արզումանյանի (1931-2018 թթ) ջանքերով այդտեղ պատմաազգագրական թանգարան է հիմնվել, որը, թեեւ պարբերաբար հրետակոծության է ենթարկվել եւ վնասվել, կանգուն է մինչեւ այսօր։

Թե սրբավայրը որ դարի է, դժվար է ասել, համենայն դեպս, ըստ հնագետի, պարզ երեւում է, որ այն, ինչ այժմ տեսանելի է, ուշ միջնադարյան է՝ 15-16-րդ դարերի․ «Բայց պեղումներով հայտնաբերված խաչքարերի բեկորներն ու վանքի միակ արձանագրությունը ցույց են տալիս այստեղ սրբավայրի գոյությունն առնվաղն 10–11–րդ դարերից։ Հետագա մեծ ծավալի պեղումներով գուցե հնարավոր լինի ավելի հանգամանորեն պարզել մենաստանի պատմությունն ու թվագրությունը»։

Ավետիսի խոսքով՝ շատ հաճախ վիշապաքարի վրա խաչ քանդակելիս նպատակ չեն ունեցել ցլի կամ ձկան պատկերը լրիվ մաքրել, պարզապես կոթողի կենտրոնական հատվածում խաչ է արվել․ «Բացի նրանից, որ վիշապաքարը պատրաստի տաշված քար էր, խաչքարացնելով գուցե նաեւ փորձել են հին կրոնը ոչնչացնել եւ նորը՝ քրիստոնեությունը, բարձրացնել»,– բացատրում է Ավետիսն ու հավելում՝ Գիլլի վիշապաքարը թվագրվում է Ք․ա․ 2-րդ հազարամյակով, խաչը՝ 10-րդ դարով, իսկ վիշապաքարի վրա կառուցված եկեղեցին, որն այժմ ավերակ է՝ 14-16-րդ դարերով։